บันได 6 ขั้นสู่การตัดสินใจที่เฉียบคม: ถอดรหัสกระบวนการคิดวิเคราะห์ (Analytical Thinking)
...เคยไหมครับ ? ที่ยืนอยู่หน้าทางแยกของปัญหาแล้วรู้สึกมืดแปดด้าน ไม่รู้จะเริ่มแก้ตรงไหน หรือบางครั้งรีบตัดสินใจไปแล้ว มารู้ทีหลังว่า “รู้งี้...ไม่ทำแบบนั้นดีกว่า” ความรู้สึกเหล่านี้ไม่ได้แปลว่าเราไม่เก่งนะครับ แต่มันอาจเกิดจากการที่เรากระโดดข้ามขั้นตอนการคิดบางอย่างไป
วันนี้ผมมีแผนภาพที่น่าสนใจมากมาเล่าให้ฟัง มันคือแผนภาพ “Analytical Thinking Process” หรือ “กระบวนการคิดเชิงวิเคราะห์” ที่เปรียบเสมือนบันได 6 ขั้น จากจุดเริ่มต้นของปัญหา ไปสู่ทางออกที่ยอดเยี่ยม ถ้าลองมองดูภาพประกอบที่เป็นขั้นบันไดสีสันสดใสไล่เฉดขึ้นไป เราจะเห็นว่าการแก้ปัญหาไม่ใช่การกระโดดข้ามรั้ว แต่คือการเดินขึ้นบันไดไปทีละก้าวอย่างมั่นคง มาลองเดินไปพร้อมๆ
ขั้นที่ 1: เข้าใจปัญหาอย่างถ่องแท้ (Understand Problem)
บันไดขั้นแรกสีม่วงที่ฐานล่างสุด พร้อมไอคอนแว่นขยาย คือจุดเริ่มต้นที่สำคัญที่สุดครับ หลายครั้งเราตกม้าตายตรงนี้เพราะเรารีบ “แก้” ก่อนที่จะ “รู้” ว่าปัญหาคืออะไรกันแน่ ลองจินตนาการว่าคุณปวดท้อง ถ้าคุณรีบกินยาแก้ปวด (แก้ปัญหาทันที) อาการปวดอาจหายไปชั่วคราว แต่ถ้าจริงๆ แล้วคุณเป็นไส้ติ่งอักเสบ การกินยาแก้ปวดอาจทำให้อันตรายกว่าเดิม การใช้แว่นขยายส่องดูปัญหาคือการถามตัวเองซ้ำๆ ว่า “ทำไม?” จนกว่าจะเจอต้นตอที่แท้จริง ไม่ใช่แค่จัดการกับอาการที่มองเห็นภายนอกเท่านั้น
ขั้นที่ 2: กำหนดเป้าหมายให้ชัดเจน (Define Objectives)
เมื่อรู้แล้วว่าปัญหาคืออะไร ก้าวต่อไปบนบันไดสีน้ำเงินพร้อมไอคอนเป้ายิง คือการถามตัวเองว่า “เราต้องการอะไรจากการแก้ปัญหานี้?” สมมติว่ายอดขายตก (ปัญหา) เป้าหมายของคุณคืออะไร? คือการเอายอดขายเท่าเดิมกลับมา? หรือต้องการขยายฐานลูกค้าใหม่? หรือต้องการลดต้นทุนเพื่อให้กำไรเท่าเดิม? การปักธงเป้าหมายให้ชัดเหมือนเล็งเป้าธนู จะช่วยให้เราไม่หลงทางและไม่เสียเวลาไปกับสิ่งที่ไม่ตอบโจทย์ครับ
ขั้นที่ 3: รวบรวมข้อมูล (Gather Data)
ขั้นบันไดสีเขียวเข้มพร้อมไอคอนเช็กลิสต์ นี่คือยุคของ Data ครับ เราไม่ควรตัดสินใจด้วย “ความรู้สึก” หรือ “สัญชาตญาณ” ล้วนๆ อีกต่อไป ในขั้นนี้ เราต้องทำตัวเป็นนักสืบ รวบรวมหลักฐานทุกอย่างที่เกี่ยวข้อง ทั้งตัวเลข สถิติเก่าๆ หรือแม้แต่เสียงสะท้อนจากคนรอบข้าง ข้อมูลเหล่านี้จะเป็นวัตถุดิบชั้นดีที่เราจะนำไปปรุงในขั้นตอนต่อไป จำไว้ว่า ยิ่งข้อมูลแม่นยำเท่าไหร่ แสงสว่างปลายอุโมงค์ก็จะยิ่งชัดขึ้นเท่านั้น
ขั้นที่ 4: ประยุกต์ใช้วิธีการ (Apply Methods)
เมื่อมีวัตถุดิบ (ข้อมูล) ครบแล้ว ก็ถึงเวลาเข้าครัวปรุงอาหาร บนบันไดสีเขียวอ่อนพร้อมไอคอนฟันเฟือง คือการนำข้อมูลเหล่านั้นมาผ่านกระบวนการคิดวิเคราะห์ ขั้นตอนนี้อาจฟังดูวิชาการหน่อย เช่น การใช้สูตรคำนวณ การเปรียบเทียบข้อดีข้อเสีย (SWOT Analysis) หรือการใช้โมเดลทางธุรกิจต่างๆ มาจับ แต่ถ้าพูดง่ายๆ มันคือการ “แยกแยะ” และ “จัดหมวดหมู่” ข้อมูล เพื่อให้เห็นความสัมพันธ์ของสิ่งต่างๆ เหมือนการหมุนฟันเฟืองให้ขบกันพอดี เพื่อดูว่ากลไกของปัญหามันทำงานอย่างไร
ขั้นที่ 5: สร้างความเข้าใจเชิงลึก (Generate Insights)
มาถึงบันไดสีเหลืองทองพร้อมหลอดไฟที่สว่างวาบ นี่คือขั้น “อ๋อ!” ครับ หลังจากหมุนฟันเฟืองข้อมูลไปมา จู่ๆ เราจะเห็นความจริงบางอย่างปรากฏขึ้นมา สิ่งนี้เรียกว่า Insight หรือความเข้าใจเชิงลึก มันไม่ใช่แค่ “ข้อมูล” ดิบๆ แล้ว แต่มันคือ “ความหมาย” ที่ซ่อนอยู่ เช่น จากข้อมูลยอดขายที่ตก (Data) เราวิเคราะห์จนพบว่า ลูกค้าไม่ได้หนีไปไหน แต่พวกเขาแค่รอซื้อช่วงโปรโมชั่นเท่านั้น (Insight) ความเข้าใจนี้แหละครับที่มีมูลค่ามหาศาล เพราะมันคือตั๋วทองที่จะนำไปสู่ทางออกที่ใช่
ขั้นที่ 6: ตัดสินใจ (Make Decisions)
และแล้วเราก็เดินทางมาถึงจุดสูงสุด บันไดสีส้มพร้อมไอคอนมือถือเอกสาร เมื่อเราผ่านการไตร่ตรองมาครบ 5 ขั้น การตัดสินใจในขั้นนี้จะไม่ใช่การเดาสุ่มอีกต่อไป แต่จะเป็นการตัดสินใจที่เต็มไปด้วยความมั่นใจ (Confidence) และมีเหตุผลรองรับ (Rationale) คุณจะสามารถตอบใครต่อใครได้เต็มปากว่า “ทำไม” ถึงเลือกทางนี้ เพราะคุณมี Insight จากขั้นที่ 5 มาสนับสนุน มีข้อมูลจากขั้นที่ 3 มาอ้างอิง และมีเป้าหมายจากขั้นที่ 2 เป็นทิศทาง
บทสรุป: บันไดที่ไม่ควรข้ามขั้น
ในโลกการทำงานจริง หรือแม้แต่การใช้ชีวิต เรามักเผลอกระโดดจากขั้นที่ 1 (เจอปัญหา) ข้ามพรวดไปขั้นที่ 6 (ตัดสินใจเลย) ด้วยความใจร้อน หรือความเคยชิน ผลลัพธ์ก็คือการแก้ปัญหาแบบ “ลูบหน้าปะจมูก” ที่ไม่จบสิ้น
แผนภาพบันได 6 ขั้นนี้เตือนใจเราว่า “ช้าให้เป็น เพื่อที่จะเร็วได้อย่างมั่นคง” การเสียเวลาเดินขึ้นบันไดทีละขั้น อาจดูเหมือนช้าในช่วงแรก แต่เชื่อเถอะครับว่า เมื่อคุณไปถึงขั้นบนสุด คุณจะมองเห็นวิวทิวทัศน์ของปัญหาได้กว้างไกลและชัดเจนกว่าใครๆ และที่สำคัญ คุณจะไม่ต้องเดินย้อนกลับมาแก้ปัญหาเดิมซ้ำๆ อีกต่อไป
ครั้งหน้าที่เจอปัญหา ลองหลับตานึกถึงบันไดสีรุ้งนี้ แล้วถามตัวเองว่า “ตอนนี้เรายืนอยู่ขั้นไหนแล้ว?” ค่อยๆ ก้าวไปทีละขั้น แล้วคุณจะพบว่าการคิดวิเคราะห์ไม่ใช่เรื่องยาก แต่เป็นศิลปะของการจัดการความคิดที่ใครๆ ก็ทำได้ครับ
